Sterydy w medycynie weterynaryjnej – leczenie czy tylko chwilowa ulga?

Przez wiele lat “sterydy” były w medycynie weterynaryjnej traktowane jako szybkie i niemal uniwersalne rozwiązanie wielu problemów zdrowotnych. Redukowały świąd, stan zapalny i poprawiały komfort życia zwierzęcia, co czyniło je wyjątkowo atrakcyjnym narzędziem terapeutycznym. 

Dziś jednak wiemy, że ta szybka poprawa często wiąrze się z wysoką ceną. Coraz więcej badań pokazuje, że częste lub długotrwałe stosowanie sterydów u psów i kotów wiąże się z istotnym ryzykiem działań niepożądanych. W odpowiedzi na te dane współczesne zalecenia coraz częściej podkreślają konieczność ostrożnego, krótkotrwałego stosowania sterydów oraz poszukiwania terapii alternatywnych tam, gdzie jest to możliwe.

A więc jak to jest ze sterydami? Czy stanowią realne rozwiązanie w leczeniu choroby, czy raczej najlepiej sprawdzają się jedynie w wyciszaniu objawów?

Co to są sterydy i jak działają w weterynarii? 

W medycynie weterynaryjnej określenie „sterydy” odnosi się niemal wyłącznie do glikokortykosteroidów, czyli syntetycznych leków wzorowanych na naturalnych hormonach produkowanych przez korę nadnerczy, przede wszystkim kortyzolu. Kortyzol jest kluczowym hormonem regulującym reakcję organizmu na stres, stan zapalny oraz nadmierną aktywność układu odpornościowego, a jego fizjologiczną rolą jest ochrona tkanek przed uszkodzeniem wynikającym z nadmiernej odpowiedzi zapalnej (Rhen & Cidlowski, 2005).

Syntetyczne glikokortykosteroidy działają na te same receptory co kortyzol, jednak cechują się znacznie większą siłą oraz dłuższym czasem działania (Barnes, 2016).

Dlaczego sterydy dają szybką poprawę, ale nie leczą przyczyny choroby?

Sterydy blokują jednocześnie wiele kluczowych szlaków zapalnych: hamują aktywność czynników transkrypcyjnych takich jak NF-κB i AP-1, ograniczają produkcję cytokin prozapalnych oraz zmniejszają migrację komórek układu odpornościowego do tkanek (Rhen & Cidlowski, 2005). Prowadzi to ustąpienia świądu, obrzęku, bólu i zaczerwienienia,a ich efekt jest widoczny bardzo szybko często w ciągu 12 – 48 godzin od rozpoczęcia terapii. 

Problem polega na tym, że sterydy nie eliminują czynnika inicjującego chorobę. Alergen pokarmowy, alergen środowiskowy, patogen, zaburzenie autoimmunologiczne czy proces nowotworowy nadal są obecne w organizmie. Glikokortykosteroidy jedynie „wyciszają alarm”, nie usuwając jego źródła. Ten mechanizm został wielokrotnie opisany w przeglądach farmakologicznych jako leczenie objawowe, a nie przyczynowe (Barnes, 2016; Scott et al., 2001).

Kiedy sterydy utrudniają diagnozę psów i kotów?

Objawy choroby szybko ustępują, mimo że proces chorobowy nadal się rozwija, co prowadzi do fałszywego wrażenia skutecznego leczenia. Taka szybka poprawa kliniczna często zniechęca opiekunów do kontynuowania diagnostyki. Po odstawieniu sterydów objawy mogą powracać z większą intensywnością, a choroba przechodzić w postać przewlekłą (Barnes, 2016; Rhen & Cidlowski, 2005).

Alergia pokarmowa i dieta eliminacyjna

Rozpoznanie alergii pokarmowej opiera się na obserwacji naturalnego ustępowania objawów po eliminacji alergenu oraz ich nawrocie w próbie prowokacji. Glikokortykosteroidy zaburzają ten proces, ponieważ tłumią objawy niezależnie od obecności alergenu, uniemożliwiając ocenę skuteczności interwencji dietetycznej (Bizikova & Olivry, 2016). Z tego powodu sterydy nie powinny być stosowane w trakcie próby dietetycznej, o ile nie występuje bezpośrednie zagrożenie życia lub głębokiego uszczerpku na zdrowiu.

Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak prawidłowo przeprowadzić dietę eliminacyjną i nie zafałszować diagnozy alergii pokarmowej, przygotowałam osobny, szczegółowy artykuł.

Podejrzenie chłoniaka

Glikokortykosteroidy wykazują działanie cytotoksyczne wobec limfocytów, prowadząc do ich zaniku i przejściowego zmniejszenia masy guza. Może to skutkować poprawą kliniczną bez rzeczywistej kontroli choroby. 

Wykazano, że wcześniejsze podanie sterydu (prednizolonu):

• zmniejsza liczbę komórek nowotworowych w materiale diagnostycznym,
• prowadzi do wyników fałszywie ujemnych lub trudnych do interpretacji,
• modyfikuje odpowiedź chłoniaka na późniejsze leczenie cytostatyczne 

Badania laboratoryjne (in vitro) potwierdzają, że wcześniejsza ekspozycja komórek chłoniaka na prednizolon zmienia ich wrażliwość na kluczowe chemioterapeutyki, co może obniżać skuteczność dalszego leczenia (Hlaváty et al., 2021).

Współczesne zalecenia jednoznacznie wskazują, że sterydy nie powinny być stosowane jako „leczenie próbne”, a ich użycie przed zakończeniem diagnostyki powinno być ograniczone do sytuacji ratujących życie lub świadomie wybranej opieki paliatywnej (poprawienie komfortu życia psa) (Viviano, 2022).

Skutki uboczne stosowania sterydów u psów i kotów

Nie można zaprzeczyć, że sterydy pozostają niezwykle skuteczne w szybkim opanowywaniu objawów zapalnych i immunologicznych. Jednak liczne przeglądy naukowe wskazują, że ich przewlekłe lub powtarzane stosowanie wiąże się z istotnym ryzykiem ogólnoustrojowych działań niepożądanych 

Aktualne wytyczne weterynaryjne dotyczące długotrwałego stosowania sterydów u psów i kotów wskazują, że glikokortykosteroidy powinny być zawsze dobierane indywidualnie i stosowane w możliwie najniższej skutecznej dawce. Badania podkreślają, że przewlekła steroidoterapia wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań metabolicznych, endokrynologicznych i immunologicznych, dlatego zaleca się regularne monitorowanie zwierzęcia oraz stopniowe zmniejszanie dawki w miarę stabilizacji objawów klinicznych (Viviano, 2022; Tham et al., 2024).

Wczesne działania niepożądane (pierwsze tygodnie terapii):

• wzmożone oddawanie moczu (poliuria),
• nadmierne pragnienie (polidypsja),
• zwiększony apetyt (polifagia),
• zaburzenia żołądkowo-jelitowe (wymioty, biegunki),
• pierwsze oznaki immunosupresji

Powikłania przy dłuższym stosowaniu:

• zanik osi podwzgórze-przysadka-nadnercza,
• wtórna hiperkortyzolemia (jatrogenny zespół Cushinga),
• miopatia steroidowa – osłabienie i zanik mięśni,
• hepatopatia steroidowa – zmiany w funkcjonowaniu wątroby
• insulinooporność steroidowa – cukrzyca (szczególnie u kotów)

 (Dutch et al., 2023; Oo et al., 2022;Nerhagen, 2021; Elkholly et al., 2020)

Dlaczego powtarzane krótkie kuracje są problemem?

Choć pojedyncze, krótkie kursy glikokortykosteroidów bywają postrzegane jako bezpieczne, literatura wskazuje, że ich powtarzanie prowadzi do narastających problemów klinicznych. Każdy kolejny cykl terapii:

• dokłada się do kumulacji działań niepożądanych, nawet jeśli pomiędzy kuracjami występują przerwy,
• stopniowo osłabia funkcję osi podwzgórze–przysadka–nadnercza(Behrend et al., 2013),
• prowadzi do coraz krótszych okresów remisji, co skutkuje koniecznością coraz częstszego sięgania po sterydy (Olivry et al., 2015).

Szybka poprawa po sterydach nie wynika z eliminacji przyczyny choroby, lecz z czasowego zahamowania odpowiedzi zapalnej. Po odstawieniu leku czynnik inicjujący chorobę nadal działa, co sprzyja nawrotom i utrwaleniu procesu chorobowego (Rhen & Cidlowski, 2005; Barnes, 2016; Scott et al., 2001).

Aktualne rekomendacje – kiedy sterydy są uzasadnione w leczeniu zwierząt?

Literatura weterynaryjna jednoznacznie wskazuje, że ich miejsce w terapii powinno być ograniczone do:

• leczenia krótkotrwałego i ratunkowego, w ostrych zaostrzeniach choroby,
• leczenia pomostowego, do czasu zadziałania terapii przyczynowej lub bardziej selektywnych leków immunomodulujących,
• leczenia paliatywnego, gdy celem jest poprawa komfortu życia, a nie modyfikacja przebiegu choroby (Boothe, 2012; Olivry et al., 2015).

Przewlekłe lub powtarzane stosowanie glikokortykosteroidów wiąże się ze znacznym ryzykiem ogólnoustrojowych działań niepożądanych dlatego zaleca się, aby:

• sterydy były dobierane indywidualnie,
• stosowana była najniższa skuteczna dawka,
• prowadzone było regularne monitorowanie pacjenta,
• dawka była stopniowo zmniejszana w miarę stabilizacji objawów klinicznych, jeśli tylko stan pacjenta na to pozwala (Viviano, 2022; Tham et al., 2024).

Jak można skutecznie zmniejszyć stosowanie sterydów?

Współczesna medycyna weterynaryjna coraz wyraźniej odchodzi od rutynowego, długotrwałego stosowania glikokortykosteroidów jako jedynego narzędzia terapeutycznego. Przeglądy kliniczne i badania z ostatnich lat pokazują, że w wielu chorobach zapalnych i immunologicznych możliwe jest ograniczenie dawki sterydów lub skrócenie czasu ich stosowania, bez pogorszenia efektów leczenia. Kluczowe znaczenie mają terapie skojarzone oraz wybrane, dobrze udokumentowane suplementy wspomagające.

Terapia skojarzona

Badania kliniczne wskazują, że łączenie glikokortykosteroidów z innymi lekami immunomodulującymi pozwala uzyskać kontrolę choroby przy niższych dawkach GKS, a tym samym ograniczyć ryzyko działań niepożądanych. Dotyczy to zwłaszcza chorób przewlekłych i autoimmunologicznych.
W randomizowanych i obserwacyjnych badaniach u psów z chorobami o podłożu immunologicznym wykazano, że leczenie skojarzone wiąże się z mniejszą częstością powikłań steroidowych w porównaniu z monoterapią glikokortykosteroidami (Agnoli et al., 2024). 

Kwasy tłuszczowe EPA i DHA

Spośród metod wspomagających jedną z najlepiej udokumentowanych naukowo jest suplementacja kwasów tłuszczowych omega-3. W randomizowanym badaniu klinicznym u psów z atopowym zapaleniem skóry wykazano, że dodatek EPA i DHA umożliwiał zmniejszenie dawki prednizolonu przy zachowaniu kontroli objawów klinicznych, co jednoznacznie potwierdza efekt steroid-sparing (Saevik et al., 2004). Podobne obserwacje przedstawiono również w innych badaniach klinicznych, w których suplementacja kwasów tłuszczowych prowadziła do zmniejszenia nasilenia świądu i stanu zapalnego skóry, umożliwiając ograniczenie intensywności leczenia przeciwzapalnego, w tym terapii steroidowej (Logas et al., 1994; Harvey, 1999; Scott et al., 1997).

Warto mieć na uwadze przy wprowadzaniu jakich kolwiek zmian lub spomagania należy do skonsutować tp z lekarzem weterynarii który prowadzi dane zwierze !

Jeśli chcesz wesprzeć terapię swojego psa lub kota w sposób bezpieczny, warto zwrócić uwagę na wysokiej jakości oleje bogate w EPA i DHA. Odpowiednio dobrana suplementacja może pomóc ograniczyć nasilenie stanu zapalnego skóry i zmniejszyć zapotrzebowanie na sterydy.

Sprawdź dostępne oleje EPA i DHA w naszym sklepie AmazoniaZoo